Historio

Kurta texti pri historio en Ido


La Franca ed Indijena Milito (1754-1763) esis teatro dil Sep-Yara Milito, inter la Nord-Amerikana kolonii dil Britaniana Imperio e ti dil Franca Imperio, amba lateri suportita da diversa indijena tribui.

Ye la komenco dil milito, la franca kolonii havis habitantaro de c. 60.000, kompare 2 milion en la britaniana kolonii. La min multa franci aparte dependis de sua indijena alianciti.

Du yari pos la komenco dil Franca ed Indijena Milito, en 1756, Britania deklaris milito kontre Francia, iniciante la totmonda Sep-Yara Milito. Multi egardas la Franca ed Indijena Milito kom nur la amerikana teatro di ca konflikto; tamen, en Usa la Franca ed Indijena Milito egardesas kom singulara konflikto ne asociata kun irga europana milito. Franca kanadani nomizas ol la Guerre de la Conquête.

La britaniana koloniani suportesis diversatempe dal tribui Iroquois, Catawba, e Cherokee, e la franca koloniani suportesis dal membri dil Wabanaki-Federuro, la tribui Abenaki e Mi'kmaq, e la tribui Algonquin, Lenape, Ojibwa, Ottawa, Shawnee, e Wyandot (Huron). Kombato eventis precipue alonge la frontieri inter Nova Francia e la britaniana kolonii, de la Provinco Virginia en la sudo a Novlando en la nordo. Ol komencis per disputo pri dominaco dil kunflueyo dil riveri Allegheny e Monongahela, la Bifurki dil Ohio, e la situo dil franca Fortuo Duquesne ye la loko qua pose divenis Pittsburgh, Pensilvania. La disputo eruptis aden violento en la Batalio di Jumonville Glen en mayo 1754, dum qua milicani di Virginia sub komando dil 22-yari-evanta George Washington atakis embuske franca patrolio.

En 1755, sis koloniala guvernisti renkontris Generalo Edward Braddock, la jus arivinta britaniana armeo-komandero, e projetis quar-direciona atako kontre la franci. Ol ne sucesis, e la esforco da Braddock esis dizastro; il perdis la Batalio dil Monongahela ye 9ma julio 1755, e mortis kelka dii pose. Britaniana operaci faliis en la frontiero-regioni dil Provinco Pensilvania e la Provinco Nova-York dum 1755-57 pro kombinuro de mala jero, interna dividi, efikiva kanadana spioneri, franca soldati, ed indijena militanti. En 1755, Britania kaptis Fortuo Beauséjour an la frontiero qua separis Nova Skotia de Akadia, e li imperis l'ekpulseso dil Akadiani (1755-64) kurte pose. La deporto imperesis da Chef-Komandero William Shirley sen direkto de Britania. L'Akadiani ekpulesis, e ti kaptita per armi e ti qui jurabis fideleso al rejulo. Indijeni same forpulsesis de la lando por krear spaco por koloniani de Nova Anglia.

La Pitt-guvernerio di Britania krulis pro dizastroza kampanii en 1757, inkluze faliinta expediciono kontre Louisbourg e la Siejo di Fortuo William Henry; ta lasta sequesis da tormento e masakro dal indijeni di sua koloniala viktimi. William Pitt asumis povo e signifikante augmentis britaniana militala resursi en la kolonii kande Francia ne volis riskar granda konvoyi por helpar sua limitizita armei en Nova Francia, preferinte koncentrar sua armei kontre Prusia e lua alianciti qui nun partoprenis la Sep-Yara Milito en Europa. La konflikto en Ohio finis en 1758 per la Britanian–Amerikana vinko en la Ohio-Lando. Inter 1758 e 1760, Britania lansis kampanio por kaptar Franca Kanada. Li sucesis kaptar teritorio en cirkondanta kolonii e fine l'urbo Kebeko (1759). Dum la sequanta yaro Britania vinkis en la Montreal-kampanio en quo Francia cedis Kanada akorde la Pakto di Paris (1763).

Francia anke cedis sua teritorio este dil Mississippi a Britania, ultre Franca Louisiana weste dil fluvio Mississippi a sua aliancito Hispania kompense la perdo a Britania di Hispana Florida. (Hispania cedabis Florida a Britania kambie la retrodono di Havana, Kuba.) La koloniala prezenteso di Francia norde dil Karibiano diminutesis al insuli Saint Pierre e Miquelon, konfirmante la rango di Britania kom la dominacanta koloniala povo en Nord-Amerika.



La Ora Epoko di Pirateso esas ofte uzata nomo por la periodo inter e la 1650a yari e 1730a yari, kande marala pirateso esis signifikanta faktoro en la historio dil Nord-Atlantiko e la Indiana Oceano.

Historii pri pirateso ofte subdividas la Ora Epoko di Pirateso aden tri periodi:

1659-1680 (cirkume): La bukaniero-periodo, karakterizita da angla-franca maristi de Jamaika e Tortuga qui atakis hispana kolonii, e navi en la Karibiano ed estala Pacifiko.

1690a yari: La "Pirate Round", asociata kun longa-dista voyaji de Amerika por raptar skopi islamana e dil Est-India-Kompanio en la Indiana Oceano e la Reda Maro.

1715 a 1726: La periodo pos la Hispana Suceso, kande angla-amerikana navani e korsari neemployata pro la fino dil Milito dil Hispana Suceso turnis amase a pirateso en la Karibiano, la Indiana Oceano, l'estala marbordo di Nord-Amerika, e la litoro di West-Afrika.

Plu streta defini dil Ora Epoko kelkafoye exkluzas l'unesma o duesma periodi, ma la maxim multa inkluzas adminime ula parto dil triesma. La moderna koncepto di pirati quale montrata en populara kulturo derivesas precipue, ma ne sempre korekte, del Ora Epoko di Pirateso.

Faktori qui kontributis a pirateso dum l'Ora Epoko inkluzis l'augmento di quanti de valoroza kargaji transportata ad Europa trans vasta oceano-disti, min granda europana mararmei en certena regioni, l'instrukto ed experienco quin multa maristi ganabis en europana mararmei (aparte la Britaniana Rejala Mararmeo), e koruptita neefikiva guverno en europana kolonii. Koloniala povi tatempe konstante luktis kontre pirati e partoprenis plura notinda batalii ed altra relatata eventi.

Pirateso emersis ek, e reflektis ye mikra skalo, konflikti pri komerco e koloniigo inter la rivala europana povi di ta epoko, inkluze l'imperii di Britania, Hispania, Nederlando, Portugal e Francia. La maxim multa pirati en ta ero esis di origino walsana, angla, nederlandana, irlandana e franca. Multa pirati venis de povra urbi serchanta moyeno por ganar pekunio e pardono. London aparte konocesis pro alta chomado, tropopulozeso, e povreso qui pulsis homi a pirateso. Pirateso anke ofris povo e rapida richeso.

La maxim olda savata literarural menciono di "Ora Epoko" di pirateso esas de 1894, kande l'angla jurnalisto George Powell skribis pri "L'aparanta ora epoko di pirateso til la lasta yardeko dil 17ma yarcento." Powell uzas la frazo dum recensar A New and Exact History of Jamaica da Charles Leslie, libro lore evanta 150 yari. Powell uzas la frazo nur unfoye.

En 1897, plu sistemala uzado dil frazo "Ora Epoko di Pirateso" enduktesis dal historiisto John Fiske, qua skribis, "Ye nul altra tempo en la historio dil mondo prosperis pirateso tam multe kam dum la 17ma yarcento e l'unesma parto dil 18ma. On povus dicar ke l'ora epoko duris de c. 1650 til c. 1720."



La longeso dil Murego di Chinia, konstruktita dum plura dinastii por protektar kontre invadi ed inkursi, esas 13000 milii. On bezonis c. 2000 yari por kompletigar ol.

La longeso dil frontiero Usa-Mexikia esas c. 2000 milii. On bezonos plura yardeki o yarcenti por kompletigar ol. Kalkulita segun la Murego di Chinia, on bezonos c. 300 yari. Usa esas yuna lando evanta nur 248 yari.

Importas remarkar ke ca projeti, inkluze la Murego di Chinia, ofte cesas e rikomencas depende del budjeto e politikal klimato. Un persono, un viro o muliero, forsan ne povos kompletigar ol ed omni hodie vivanta, lia filii e nepoti, povus esar mortinta ante ke la projeto esos tandem kompleta.

La disto inter Washington DC e Nov-York-urbo esas 225 milii. La disto inter DC e Florida esas 1000 milii, e DC e Los Angeles en Kalifornia esas 2300 milii. Longa muro de c. 2000 milii esos projeto ambicioza ma posibla.

Pri landi ed imperii, la situaciono esas ofte sama, sempre koncernas militi, invadi e konquesti. Ma dum la paso di tempo, la nov okupanti oblivias ke sempre esas sama, dum mili de yari longe ante ke Usa mem existis.

Quale vi savas, originale Usa ne esis granda lando. Nun ol esas.

Sube esas kelka klefa dati ed eventi qui duktis al nuna Usa.

1- Anexo di Texas de Mexikia (1845): Texas adheris Usa pos ganar nedependo de Mexikia.

2- Pakto di Guadalupe Hidalgo (1848): Cesigis la Mexikian-Usana Milito, rezultinta en aquiro di teritorii da Usa inkluze Kalifornia, Arizona, Nova-Mexikia, ed altri.

3- Louisiana-Kompro (1803): Komprita de Francia, duopligante la grandeso di Usa.

4- Florida-Kompro (1819): Aquiris Florida de Hispania.

5- Pakto di Oregon (1846): Decidis la frontiero Usa-Britania en la Pacifika Nordwesto.

6- Gadsden-Kompro (1853): Komprita de Mexikia por la skopo krear sudala transkontinenta fervoyo.

Ultre havar altega muri, naturala frontieri ofte esas plu efikiva senkurajigivo, exemple, la maro. Mem trans maro, homi povas voyajar de Europa ed invadar Usa o de Afrika a Hispania od Italia. Multi mortas en la maro, ma multi anke transvivas, ma ta voyo esas plu desfacila.



En anciena Roma, grupo de viri fidel al Republiko timis ke Julius Caesar permanantigos sua diktatoreso ed establisos monarkio. En 44 aK, li decidis asasinar ilu, tale restaurante la Republiko.

En la sequanta kaoso e povo-vakuo Octavius, la pos-nepotulo di Caesar, rapide acensis, asumis povo, e permanante finigis la Republiko per establisar monarkio de facto. Pos la morto di Caesar, emersis ke il nultempe intencabis krear monarkial sistemo. La konspiranti efektigis precize to, quon li probis preventar.

En 19ma-yarcentala India, sub britaniana kolonial regno, l'autoritati decidis ke esis tro multa venenoza kobri en la stradi di Delhi, igante la vivo nekomfortoza por la britaniana rezidanti e lia familii. Por solvar ico, li ofris premio po omna mortinta kobro quin rezidanti adportos. Balde, entraprezema lokani komencis genitigar kobri por sustenar su per la premio. La guvernerio saveskis pri co ed anulis la programo. La genitigeri, rankoroza kontre la regnanti ed iracigita da lia agi, decidis liberigar sua kobri aden la stradi, tale triopligante lia nombro kompare ante la guverneriala programo.

Altra notora exempli inkluzas la 18ma Emendo quo establisis interdikti en Usa en 1920, kun l'intenco haltigar l'augmento di alkoholikismo, ma ol nur augmentis konsumo di alkoholo signifikante.

Altra exemplo esas la surpriz-atako kontre Pearl Harbor da Japonia en 1941, quo vizis decimar l'usana mararmeo per un frapo por vinkar Usa. Vicee, ol sukusis l'usana publiko ek lia profund izolismo, certigante la tota mobilizo dil supera homo-povo e resursi dil lando por ne nur vinkar Japonia ma anke obliterar olua armeo por sempre. La suceso ipsa dil atako garantiis lo opozita dil intencita rezulto, Robert Greene skribas en sua spektaklatra libro, The Laws of Human Nature.



En 1306, sucii pri aero-poluteso suficis por instigar rejo Edward la 1ma (kurtatempe) interdiktar karbono-fairi en London. En 1661, Fumifugium da John Evelyn sugestis brular bon-odoranta ligno vice mineralo-karbono, quo segun lu diminutus tusado. La Ballad of Gresham College samayare deskriptis quale fumo "does our lungs and spirits choke, Our hanging spoil, and rust our iron" (sufokas nia pulmoni e spiriti, ruinas nia vesti, e rustigas nia fero).

Severa epizodi di *smogo (fumo-nebulo) duris dum la 19ma e 20ma yarcenti, precipue dum la vintro, li surnomizesis "pea-soupers," del frazeto "tam dika kam pizosupo". La Granda *Smogo di 1952 obskurigis la stradi di London ed ocidis c. 4000 homi dum la kurta tempo di quar dii (plusa 8000 mortis pro olua efekti dum la sequanta semani e monati). Unesme, gripo-epidemio blamesis pri la vivo-perdo.

En 1956 la Neta-Aero-Akto komencis legale koaktar senfuma zoni en la chefurbo. Esis arei ube on darfis brular nula mola karbono en hemi od en komerci, nur koko, quo produktas nula fumo. Pro la senfuma zoni, plu basa niveli de fuliginoza partikuli eliminis l'intensa e persistanta *smogo de London.

Pose la granda netigo di London komencis. Unope, la petra fasadi di historial edifici qui, dum la antea du yarcenti gradope komplete nigreskabis extere, netigesis e restauresis a lia original aspekto. Viktoriana edifici di qui l'aspekto chanjis dramatale pos netigo inkluzas la Britaniana Muzeo di Naturala Historio. Plu recenta exemplo esas la Palaco di Westminster, quo netigesis dum la 1980a yari.

Notinda eceptajo esis 10 Downing Street, di quo la briki lor netigo dum la tarda 1950a yari astonive esis naturale flava; la *smogo-derivita nigra koloro dil fasado egardesis kom tante ikonala ke la briki indutesis nigre por prezervar l'imajo. *Smogo produktita da trafiko-poluteso, tamen, ankore okuras en moderna London.



Henry Avery, anke konocata kom Henry Every (20ma agosto 1659 - desaparis: junio 1696), e kelkafoye erore kom Jack Avery o John Avery, esis angla pirato qua operacis en la Atlantika ed Indiana oceani dum la meza 1690a yari.

Il probable uzis plura nomi tra sua kariero, inkluze Benjamin Bridgeman, e konocesis kom Long Ben a sua kruani ed asociati.

Nomizita "La Arki-Pirato" e "La Rejo di Pirati" da lua samtempani, Avery esis infama pro esar un ek la tre poka pirato-kapitani qua eskapis kun sua spoliajo sen arestesar od ocidesar en batalio, e pro forsan la maxim profitoza ago di pirateso en historio. Quankam la kariero di Avery kom pirato duris nur du yari, lua prodaji kaptis l'imagino publika, inspiris altri divenar pirati, ed inspiris verki literaturala.

Avery komencis sua pirato-kariero dum ke il esis l'unesma oficiro sur la militonavo Charles II. Dum ke la navo ankragesis en la norda-hispana portuo Corunna, la kruo divenis deskontenta kande Hispania faliis livrar korsar-letro, e la proprietanti di Charles faliis pagar lia salarii, e li sediciis. Charles II rinomizesis Fancy, ed Avery elektesis kom la nova kapitano.

La maxim famoza inkurso da Avery, ye 7ma septembro 1695, esis kontre konvoyo de 25 Mughal-navi qui facis la yarala pilgrimo a Mecca, inkluze la trezoro-kargita Ghanjah dhow Ganj-i-Sawai e lua eskorto, Fateh Muhammed. Kunlaboranta kun plura pirato-navi, Avery trovis su komandanta mikra pirato-eskadro, e li povis kaptar til £600.000 de precoza metali e juveli, equivalanta c. £97,1 milion en 2024. Ico konsiderinde domajis la frajila relati di Anglia kun le Mughal, e kombinita premio de £1.000 - imensa sumo tatempe - ofresis dal Privy Council e l'Est-India-Kompanio por kaptar lu, duktanta al unesma totmonda persequo en oficala historio.

Malgre ke plura de lua kruo pose arestesis, Avery ipsa eludis kapteso, desaparanta de omna registri en 1696; lua loko ed aktivesi pos ica periodo esas nesavata. Nekonfirmita raporti asertas ke il forsan chanjis sua nomo e retretis, quiete vivante sua restanta vivo en o Britania o sur nesavata tropikal insulo, dum ke segun alternativa raporti Avery forsan disipis sua richeso. On kredas ke il mortis ultempe inter 1699 e 1714; lua trezoro nultempe trovesis.



L'Usana Revoluciono esis precipue pri imperema guvernerio, impostar sen reprezento, e sufokar la "ordinara homo" per sua senlimita povo.

Parlamento aprobas la Teo-Akto

Ye ca dio en historio, 27ma aprilo 1773, parlamento aprobas la Teo-Akto, quo duktos al Teo-Partio di Boston e plunjigis Britania e lua amerikana kolonii aden milito. La koloniani en Usa plendabis pri imposti antee. Li ne esis kontre pagar imposti. Vicee, lia deskonkordo esis pri qua havis l'autoritato impostar. Pro ke li havis nula reprezentanti en parlamento, li kredis ke esis neyusta ke parlamento impostis. Vicee, la justa autoritati por impostar devas esar lia propra elektita asembli.

Kande la Stampo-Akto aprobesis en 1765, la koloniani protestis imposti mem til violento. Kande parlamento fine abrogis l'Akto, ol anke aprobis la Deklaranta Akto, quo riafirmis la yuro di parlamento impostar la kolonii segun lia deziro. Dum ke la maxim multa homi festis l'abrogo dil Stampo-Akto, uli vidis malauguranta signo en la Deklaranta Akto di plusa imposti future.

Plusa imposti ya venis kun la Townshend-Akti di 1767, qui impozis imposti ye papero, plombo, vitro-farbo e teo. La koloniani respondis per protestar e boikotar britaniana vari, koaktante parlamento abrogar omna Townshend-imposti en 1770, ecepte l'imposto ye teo, quan la koloniani duris boikotar. La boikoto aparte efektis La Britaniana Est-India-Kompanio, quo transportis teo de India a Britania e lua kolonii.

Britaniana politiko koaktis l'Est-India-Kompanio transportar teo ad Anglia unesme ube ol impostesis lor importaco. Lore la teo mustis vendesar en London-merkati a komercisti qui transportis ol ad Usa ube ol impostesis itere. La plura imposti e mediacanta komercisti igis la preco di teo tre alta kande ol atingis konsumeri en Usa. To apertis granda merkato por kontrabandita nederlandana teo, quo esis multe plu chipa. Dum la frua 1770a yari, l'Est-India-Kompanio penis transvivar, kun magazini plena de teo nevendebla pro ke la preco en la kolonii di nederlandana teo esis min alta.

Por preventar ke l'Est-India-Kompanio bankrotas, parlamento konceptis la Teo-Akto, unesme aprobita dal parlamento ye 27 aprilo 1773 e legigita per la signaturo di Rejo George ye 10ma mayo. La Teo-Akto permisis la Kompanio transportar teo direte al kolonii, preterpasante la mediacanti e l'imposti di London. L'unika imposto qua restis esis en la kolonii e ta imposto esis kelke mikra. Ta nova skemo grande diminutis la preco di britaniana teo. Se la koloniani komprus la min chera teo, li anke tace asentus la nociono ke parlamento ya yurizesis impostar.

La koloniani, tamen, mem se la imposti esis mikra, nule intencis pagar neyusta imposti a Britania. Li rikonocis la skemo nemediate kom probo subornar li donar a parlamento autoritato impostar kambie chipa vari. La koloniani respondis per interdiktar teo-navi enirar sua portui, kulminante per la Teo-Partio di Boston, dum quo 42 tuni de teo jetesis aden la portuo di Boston kom protesto.

Britania respondis forte per aprobar la Koaktanta Akti, qui klozis la portuo di Boston e la guvernerio di Massachusetts, til ke la teo pagesis. Konocata kom la Netolerabla Akti en la kolonii, ta Akti duktis direte al formaco dil Unesma Kontinental Kongreso por projetar komuna kolonial respondo. L'Usana Revoluciono eruptis furioze kurte pose.



Undie proxim la fino dil yaro 432 aK, la civitani di Athina recevis tre desquietanta novajo. Reprezentanti del urbo-stato Sparta arivis en l'urbo e prizentis al guvernanta konsilistaro Athinana nova paco-kondicioni. Se Athina ne asentos ta kondicioni, Sparta deklaros milito.

Sparta esis l'arki-enemiko di Athina, e multamaniere polal opozito. Athina duktis leguo de demokrata stati en la regiono, dum ke Sparta duktis federuro de oligarkii konocata kom la Peloponezo. Athina dependis sur sua mararmeo e sua richeso. Ol esis la preponderanta komercala povo en la Mediteraneo. Sparta dependis sur sua armeo. Ol esis tota militala stato.

Til lore, la du povi grandaparte evitis direta milito pro ke la konsequaji povus esar devastanta. Ne nur la vinkita partiso povus perdar sua influo en la regiono, ma lua tota vivo-maniero povus esar en danjero. Certe por Athina, lua demokratio e richeso. Nun, tamen, milito semblis neevitebla, e sento di balda dizastro rapide permeis l'urbo.

Kelka dii plu tarde, l'asemblo Athinana kunvenis sur la Pnyx-kolino super la Akropolo por debatar la Spartana ultimato e decidar quon agar. L'asemblo esis apertita ad omna maskula civitani, e tadie, cirkume 10.000 de li asemblis sur la kolino por partoprenar la debato.

La miitemi inter li esis en stando di grand agiteso. "Athina devas sizar l'inicio ed atakar Sparta unesme," li dicis. Altri rimemorigis li ke en tero-batalio, la Spartana armeo esis preske nevinkebla. "Atakar Sparta tamaniere donus a li avantajo."

La pacemi favoris aceptar la paco-kondicioni, ma quale multi remarkigis, to nur montrus timo e kurajigus la Spartani. 'Lo nur donus a li plu multa tempo por plugrandigar sua armeo.'

La debato vacilis, emoci varmeskanta, homi klamanta, e nula bona solvo videbla. Lore, proxim la fino dil posdimezo, la turbo subite quieteskis kande familiara figuro emersis por parolar al asemblo. Ta esis Perikles, l'eminento di politiko Athinana, nun evanta plu kam 60 yari, Robert Greene skribas en sua spektaklatra libro, "The Laws of Human Nature."

(Tradukita da James Chandler.)


Back to the International Language Ido

James Chandler 03-Mar-24